Shloka 84
योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः
Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन । पाकशासन! उन देवियोंके नाम इस प्रकार हैं--आशा, श्रद्धा, धृति, शान्ति, विजिति, संनति, क्षमा और आठवीं वृत्ति (जया)। ये आठवीं देवी उन सातोंकी अग्रगामिनी हैं ।। ८३ ई || ताश्नाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्धिषयमागता:
aṣṭamī vṛttir etāsāṃ purogā pākaśāsana | pākaśāsana! imā devyo nāmabhiḥ—āśā, śraddhā, dhṛtiḥ, śāntiḥ, vijitiḥ, saṃnatiḥ, kṣamā ca, aṣṭamī ca vṛttiḥ (jayā) | eṣā aṣṭamī devī tāḥ saptānām agragāminī || tāś cāhaṃ cāsurāṃs tyaktvā yuṣmadviṣayam āgatāḥ ||
โอ้ ปากศาสนะ! ในบรรดานี้ องค์ที่แปดคือ ‘วฤตติ’ ผู้เป็นผู้นำหน้า. นามของเทวีทั้งหลายคือ อาศา (ความหวัง), ศรัทธา, ธฤติ (ความมั่นคง), ศานติ (ความสงบ), วิชิติ (ชัยชนะ/การพิชิต), สํนติ (ความนอบน้อม), กษมา (การให้อภัย) และองค์ที่แปดคือ วฤตติ ซึ่งเรียกอีกนามว่า ‘ชยา’ (ชัยชนะอันรุ่งเรือง). เทวีองค์ที่แปดนี้นำหน้าอีกเจ็ดองค์. ครั้นละทิ้งวิถีอสูรแล้ว พวกนางได้มาสู่ขอบเขตแห่งท่าน
शक्र उवाच
Educational Q&A
The verse presents a cluster of personified virtues—hope, faith, fortitude, peace, conquest, humility, and forgiveness—led by right conduct (Vṛtti/Jayā). Ethically, it implies that true ‘victory’ is grounded in disciplined conduct and the cultivation of these inner qualities, along with abandoning asuric (anti-dharmic) dispositions.
Śakra (Indra), addressed as Pākaśāsana, enumerates eight divine feminine personifications of virtues and states that the eighth, Vṛtti (also called Jayā), leads the other seven. He adds that they have forsaken the asuric side and have come into Indra’s sphere—signaling a movement from anti-divine influence toward the domain of dharma.