Shloka 72
देवताओंका वह सहस्रों वर्षका समय अब पूरा होना ही चाहता है, जबतक कि तुम्हें इन्द्रके पदपर रहना है। कालके ही प्रभावसे मुझ महाबली वीरके अब सारे अंग उतने स्वस्थ नहीं रह गये हैं। मैं इन्द्रपदसे गिरा दिया गया और तुम स्वर्गमें इन्द्र बना दिये गये ।। सुचित्रे जीवलोके5स्मिन्नुपास्य: कालपर्ययात् । कि हि कृत्वा त्वमिन्द्रोडद्य कि वा कृत्वा वयं च्युता:
devatānāṁ sa sahasrāṇi varṣāṇāṁ samayo ’dya paripūrṇatām upaiti, yāvat tvam indrapade sthātum arhasi. kālasyaiva prabhāvāt mama mahābalavīrasya sarvāṇy aṅgāni nādhunā pūrvavat svasthāni. ahaṁ indrapadāc cyāvitaḥ, tvaṁ ca svarge indratvaṁ prāpitaḥ. su-citre jīvaloke ’sminn upāsyaḥ kālaparyayāt; kiṁ hi kṛtvā tvam indro ’bhūḥ, kiṁ vā kṛtvā vayaṁ cyutāḥ?
ภีษมะกล่าวว่า “กาลเวลาพันปีของเหล่าเทวะ—อันเป็นขอบเขตที่ท่านจะดำรงตำแหน่งอินทรา—บัดนี้ใกล้จะครบถ้วนแล้ว ด้วยอำนาจแห่งกาล แม้เราจะเป็นนักรบผู้มีกำลังยิ่ง อวัยวะทั้งปวงก็มิได้แข็งแรงดังเดิม เราถูกปลดจากฐานะแห่งอินทรา และท่านถูกสถาปนาเป็นอินทราในสวรรค์ ในโลกแห่งสรรพชีวิตอันวิจิตรนี้ เมื่อกาลผันแปร ยศศักดิ์ทั้งปวงย่อมต้องเสวยและต้องอดทน บอกเถิด—ด้วยกรรมใดท่านจึงเป็นอินทรา และด้วยกรรมใดเราจึงถูกให้ตกจากตำแหน่ง?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly and heavenly power are not permanent; they rise and fall under the turning of Time. The verse presses an ethical reflection on causality—whether status comes from merit (karma) or from the larger, impersonal movement of Kāla—and urges humility and acceptance of change.
Bhishma speaks about the nearing end of a divinely measured term associated with Indra’s office, notes his own decline due to Time, and contrasts being cast down from Indra’s post with another being elevated to it. He frames this reversal as a consequence of Time’s vicissitudes and questions the deeds or causes behind elevation and fall.