Shloka 663
क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति । इन्द्र! मैं सदा सावधान रहता था, तथापि कभी आलस्य न करनेवाले कालका यदि मुझपर आक्रमण हो गया तो तुमपर भी शीघ्र ही उस कालका आक्रमण होगा। इस कटु सत्यके लिये मुझे क्षमा करना
kṣamasva nacirād indra tvām apy upagamiṣyati |
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระอินทร์ โปรดอภัยแก่ข้าด้วย; ไม่นานกาล (เวลา/ชะตา) ก็จักมาถึงท่านเช่นกัน แม้ข้าจะระวังตนอยู่เสมอ หากกาลอันไม่รู้จักความเกียจคร้านยังเข้าทำร้ายข้าได้ ก็จักเข้าทำร้ายท่านในไม่ช้า โปรดอภัยที่ข้ากล่าวสัจจะอันขมขื่นนี้”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
No one—however powerful or vigilant—can escape Kāla (Time/Death). Speaking this truth may be harsh, yet it is ethically necessary to cultivate humility, detachment, and right understanding of impermanence.
Bhīṣma addresses Indra and asks forgiveness for stating a painful reality: since Time has overtaken Bhīṣma despite his carefulness, Indra too will inevitably be approached by Time. The line underscores the universal reach of mortality.