Shloka 24
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
एवं पज्चत्रिका होते गुणास्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भाव: पर्यायात् समुपस्थित:
evaṃ pañcatrikā hote guṇās tad-upalabdhaye | yenāyaṃ trividhō bhāvaḥ paryāyāt samupasthitaḥ ||
ดังนี้จึงมีหมวดห้าหมวดที่ประกอบด้วยสามประการในแต่ละหมวด; สิ่งเหล่านี้เรียกว่า ‘คุณะ’ เพราะอาศัยสิ่งเหล่านี้จึงรับรู้วัตถุอารมณ์ เช่น เสียง เป็นต้น และด้วยการทำงานของมัน ภาวะสามประการคือ ผู้กระทำ การกระทำ และเครื่องมือ จึงปรากฏขึ้นตามลำดับ ทีละอย่างๆ
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma explains a causal account of experience and action: certain ‘qualities’ arranged as five triads enable the apprehension of sense-objects (like sound), and from their functioning the triad of agent–action–instrument becomes manifest sequentially. The point is to analyze how cognition and doership arise from constituent factors rather than from an unexamined, independent self.
In the Shanti Parva’s instructional setting, Bhishma continues his philosophical exposition to Yudhishthira, describing how perception of objects and the sense of agency are structured—linking the apprehension of sensory domains to the emergence of the threefold framework of action (doer, deed, means).