Shloka 13

Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra

Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability

Devanagari script

तेषु कर्मविसर्गश्न सर्वतत्त्वार्थनिश्चय:ः । तमाहु: परम॑ शुक्र बुद्धिरित्यव्ययं महत्‌

Transliteration

teṣu karmavisargaś ca sarvatattvārthaniścayaḥ | tam āhuḥ paramaṁ śukraṁ buddhir ity avyayaṁ mahat ||

Translation

ภีษมะกล่าวว่า “เมื่อสละการไหลออกของกรรม—คือการที่จิตเข้าไปข้องเกี่ยวกับอินทรีย์และอารมณ์ของอินทรีย์—ย่อมเกิดความตัดสินแน่ชัดถูกต้องในความหมายแห่งตัตตวะทั้งปวง ความแน่ชัดนั้นเรียกว่า ‘ญาณอันบริสุทธิ์ยิ่งและสูงสุด’ และยังเรียกว่า ‘มหาสัจจะอันไม่เสื่อมสูญ’—คือพุทธิในความหมายสูงสุด ภาวะแห่งพรหมัน อันนำไปสู่โมกษะ”

Word by Word

• {'teṣu': 'in/among those (i.e., in the sense-organs and their fields, as understood from context)', 'karma-visargaḥ': 'the ‘discharge’ or outward projection of action

• engagement/impulse toward activity (also: letting-go/cessation of action in the inward sense)', 'sarva-tattva-artha-niścayaḥ': 'firm ascertainment of the true meaning of all tattvas (fundamental principles of reality)', 'tam': 'that (state/knowledge)', 'āhuḥ': 'they call

• it is said', 'paramam': 'supreme, highest', 'śukram': 'bright, pure, stainless (metaphor for immaculate knowledge)', 'buddhiḥ': 'intellect/discriminative insight

• here, the highest discerning principle', 'iti': 'thus

• as', 'avyayam': 'imperishable, undecaying', 'mahat': 'great

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• buddhi
• śrotra (ear) (implied by the accompanying explanation)
• indriyas (sense-organs) (implied by the accompanying explanation)
• Brahman/Brahmapada (implied by the accompanying explanation)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Liberation-oriented knowledge arises when one withdraws from the outward propulsion of action and sense-engagement; this yields firm discernment of reality’s principles (tattvas). That clarity is described as supremely pure, imperishable, and ‘great’—the highest Buddhi/Brahman-state.

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the path of peace after the war, emphasizing inner discipline and metaphysical discernment as the means to attain the highest good (mokṣa).