Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोथ<यममृत्युश्व राजासौ मन्यते यथा,यदि ऐसी वस्तुका भी अस्तित्व मान लिया जाय, जो लोकमें सम्भव नहीं है अर्थात्‌ यदि शास्त्रके आधारपर यह स्वीकार कर लिया जाय कि शरीरसे भिन्न कोई अजर-अमर आत्मा है, जो स्वर्गादि लोकोंमें दिव्य सुख भोगता है, तब तो बन्दीजन जो राजाको अजर-अमर कहते हैं, उनकी वह बात भी ठीक माननी पड़ेगी (सारांश यह है कि जैसे बन्दीजन आशीर्वादमें उपचारत: राजाको अजर-अमर कहते हैं, उसी प्रकार यह शास्त्रका वचन भी औपचारिक ही है। नीरोग शरीरको ही अजर-अमर और यहाँके प्रत्यक्ष सुख-भोगको ही स्वर्गीय सुख कहा गया है)

atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate | ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate yathā ||

ภีษมะกล่าวว่า: หากยอมรับตามศาสตราว่ามีอาตมันอจรอมรแยกจากกาย ก็ต้องยอมรับคำสรรเสริญที่เรียกพระราชาว่า ‘ไม่แก่-ไม่ตาย’ ว่าเป็นจริงตามตัวอักษรด้วย. เพราะฉะนั้นถ้อยคำเช่นนี้มักเป็นสำนวนตามธรรมเนียมและเชิงอุปมา: ‘ไม่แก่’ คือกายที่แข็งแรง, ‘สุขสวรรค์’ คือสุขที่ประจักษ์เสวยได้ ณ ที่นี้.

अथnow/then
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
चेत्if
चेत्:
TypeIndeclinable
Rootचेत्
एवम्thus/in this way
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
अस्तिis/exists
अस्ति:
TypeVerb
Rootअस्
FormPresent (Lat), 3, Singular
यत्that which
यत्:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular
लोकेin the world
लोके:
Adhikarana
TypeNoun
Rootलोक
FormMasculine, Locative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
उपपद्यतेis possible/holds good
उपपद्यते:
TypeVerb
Rootउप√पद्
FormPresent (Lat), Atmanepada, 3, Singular
अजरःageless
अजरः:
Karta
TypeAdjective
Rootअजर
FormMasculine, Nominative, Singular
अयम्this (one)
अयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Singular
अमृत्युःdeathless
अमृत्युः:
Karta
TypeAdjective
Rootअमृत्यु
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
असौthat (person there)
असौ:
Karta
TypePronoun
Rootअसद्/अदस् (प्रonominal stem)
FormMasculine, Nominative, Singular
मन्यतेthinks/considers
मन्यते:
TypeVerb
Root√मन् (मन्य)
FormPresent (Lat), Atmanepada, 3, Singular
यथाas/just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा

भीष्म उवाच

B
Bhishma
K
king (rājā)
B
bards/panegyrists (implied by context)

Educational Q&A

Bhishma highlights that some exalted claims—such as ‘unaging, deathless self’ or ‘immortal king’—may function as conventional or figurative speech rather than strict literal description; one should be careful about how scriptural language is interpreted.

In the Shanti Parva’s didactic dialogue, Bhishma is explaining a skeptical/critical line of reasoning: if one accepts non-empirical claims solely on authority, then one must also accept ordinary hyperbole (like bards calling a king immortal), thereby urging discernment about literal versus conventional meanings.