Shloka 9

बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency

Mahābhārata 12.217

Devanagari script

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणधर्मया । विपरीतमतो विद्यात्‌ क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्‌,प्रकृति त्रिगुणमयी है। ब्रह्मके सकाशसे सृष्टि करना उसका सहज धर्म है, किंतु क्षेत्रज्ष अथवा पुरुषके स्वरूपको प्रकृतिसे सर्वथा विपरीत (विलक्षण) जानना चाहिये

Transliteration

prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇadharmayā | viparītam ato vidyāt kṣetrajñasya svalakṣaṇam ||

Translation

เพราะปรกฤติมีธรรมชาติคือการก่อกำเนิดสรรพสิ่ง และประกอบด้วยตรีคุณ ดังนั้นพึงรู้ลักษณะจำเพาะของ “เกษตรชญะ” (ผู้รู้ผู้ตื่นรู้) ว่าเป็นสิ่งตรงข้ามกับปรกฤติอย่างสิ้นเชิง—แตกต่างจากความเคลื่อนไหวแปรผันอันถูกผูกด้วยคุณทั้งสาม

Word by Word

प्रकृत्याby/through nature

सर्गधर्मिण्याhaving creation as its property

तथाand likewise

त्रिगुणधर्मयाhaving the three guṇas as its nature

विपरीतम्opposite, contrary

अतःtherefore; from that

विद्यात्should know

क्षेत्रज्ञस्यof the knower of the field (puruṣa)

स्वलक्षणम्its own characteristic mark

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

Bhīṣma

Prakṛti

Kṣetrajña (Puruṣa)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Geographic Context

Sandhi Notes