Shloka 16
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तप: । रजस्तमोघ्नं यत् कर्म तपसस्तत् स्वलक्षणम्,लोकमें तप शब्द विख्यात है। उस तपका फल है, ज्ञानस्वरूप प्रकाश। रजोगुण और तमोगुणका नाश करनेवाला जो निष्काम कर्म है, वही तपस्याका स्वरूपबोधक लक्षण है
bhīṣma uvāca | prakāśas tapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ | rajas-tamo-ghnaṃ yat karma tapasas tat svalakṣaṇam |
ภีษมะกล่าวว่า—ในโลกนี้ ‘ตบะ’ กล่าวกันว่าเป็นสิ่งที่ให้ผลเป็นแสงสว่าง คือญาณ. กรรมอันปราศจากความยึดหวังซึ่งกำจัดรชัสและตมัสได้นั่นแล คือเครื่องหมายแท้แห่งตบะ
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True tapas is not mere physical hardship; it is disciplined, motive-free action that reduces rajas (agitation/desire) and tamas (inertia/delusion), culminating in prakāśa—illumination in the form of jñāna (knowledge).
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right conduct, Bhishma teaches Yudhishthira by defining the hallmark of genuine austerity: ethical, selfless action that purifies the mind and yields clarity and knowledge.