Shloka 20
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा । प्रत्याहारेण वा शक््यमक्षरं ब्रह्म वेदितुम्ू,ज्ञानमयी दृष्टि रखनेवाले महापुरुष ही ब्रह्मके विषयमें युक्तिसंगत बात कह सकते हैं अथवा मन और इन्द्रियोंको विषयोंकी ओरसे हटाकर एकाग्रचित्त हो चिन्तन करनेसे भी ब्रह्मका साक्षात्कार हो सकता है
hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā | pratyāhāreṇa vā śakyam akṣaraṁ brahma veditum ||
ภีษมะกล่าวว่า—เรื่องของความจริงสูงสุดนี้ จะอธิบายอย่างมีเหตุผลได้เพียงเท่าที่มหาตมะผู้มีดวงตาแห่งญาณจะกล่าวได้เท่านั้น กระนั้น พรหมันผู้ไม่เสื่อมสูญก็อาจประจักษ์ได้ด้วยปรัตยาหาระ คือดึงจิตและอินทรีย์กลับจากอารมณ์ทั้งหลาย แล้วพิจารณาเพ่งด้วยจิตที่เป็นหนึ่ง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Brahman is best spoken of with disciplined, insight-based reasoning (jñānacakṣus), but it is ultimately realized through inner practice—especially pratyāhāra, the withdrawal of mind and senses leading to concentrated contemplation and direct knowledge of the Imperishable.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation and higher knowledge, Bhishma continues advising Yudhishthira by describing who is qualified to speak about Brahman and indicating a practical yogic means—sense-withdrawal and focused meditation—for realizing it.