Shloka 16
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
एवं हि तपसा युक्तमर्कवत् तमस: परम् | त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसो<न््ते महेश्वर:,इस प्रकार तपस्यासे युक्त हुआ मन अज्ञानान्धकारसे ऊपर उठकर सूर्यके समान ज्ञानमय प्रकाशसे प्रकाशित होने लगता है। जीवात्मा तीनों लोकोंका कारणभाूत ब्रह्म ही है। वह अज्ञान निवृत्तिके पश्चात् महेश्वर (विशुद्ध परमात्मा) रूपसे प्रतिष्ठित होता है
evaṁ hi tapasā yuktam arkavat tamasaḥ param | trailokya-prakṛtir dehī tamaso 'nte maheśvaraḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—เมื่อจิตถูกฝึกด้วยตบะ ก็ย่อมก้าวพ้นความมืดแห่งอวิชชา และส่องสว่างด้วยรัศมีแห่งญาณดุจดวงอาทิตย์ อาตมันผู้มีร่างกายซึ่งเป็นเหตุปัจจัยแห่งไตรโลก แท้จริงคือพรหมัน; ครั้นความมืดนั้นสิ้นไป ก็สถิตมั่นเป็นมหेशวร—ปรมาตมันอันบริสุทธิ์ยิ่ง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Austerity (tapas) that truly disciplines the mind lifts it beyond ignorance (tamas) and reveals a sun-like clarity of knowledge; with ignorance ended, the self is established in the highest, purified reality termed Maheśvara.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and inner discipline, Bhīṣma continues advising on how spiritual practice transforms consciousness: the mind becomes luminous, and the embodied self is described as realizing its supreme status when ignorance is extinguished.