Shloka 10
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
वह परमपद पाँच प्राण, मन, बुद्धि और दसों इन्द्रियोंके संघातरूप शरीरके संयोगसे शून्य है, शब्द और स्पर्शसे रहित है। जो कानसे सुनता नहीं, आँखसे देखता नहीं और वाणीद्वारा कुछ बोलता नहीं है, तथा जो मनसे भी रहित है, वही वह परमपद या ब्रह्म है। मनुष्य बुद्धिके द्वारा उसका निश्चय करे और उसकी प्राप्तिके लिये निष्कलंक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करे ।। सम्यग्वृत्तित्रह्यलोकं प्राप्रुयान्म ध्यम: सुरान् । द्विजाग्म्रो जायते विद्वान् कन्यसीं वृत्तिमास्थित:,जो मनुष्य इस व्रतका अच्छी तरह पालन करता है, वह ब्रह्मलोक प्राप्त कर लेता है। मध्यम श्रेणीके ब्रह्मबचारीको देवताओंका लोक प्राप्त होता है और कनिष्ठ श्रेणीका विद्वान ब्रह्मचारी श्रेष्ठ ब्राह्मणके रूपमें जन्म लेता है
bhīṣma uvāca | tat parama-padaṁ pañca-prāṇa-mano-buddhi-daśendriya-saṅghāta-rūpa-śarīra-saṁyogena śūnyaṁ, śabda-sparśa-rahitaṁ | yaḥ karṇena na śṛṇoti, cakṣuṣā na paśyati, vācā na kiñcid vadati, manasāpi rahitaḥ—sa eva tat parama-padaṁ brahma | buddhyā tasya niścayaṁ kuryāt, tasya prāptaye niṣkalaṅka-brahmacarya-vrataṁ caret || samyag-vṛttiḥ brahma-lokaṁ prāpnuyāt; madhyamaḥ surān | kaniṣṭha-vṛttim āsthitaḥ vidvān dvijāgryas tu jāyate ||
ภีษมะกล่าวว่า สภาวะสูงสุดนั้นปราศจากความเกี่ยวข้องทั้งปวงกับหมู่กายอันประกอบด้วยลมหายใจทั้งห้า (ปราณ), มนัส, พุทธิ และอินทรีย์ทั้งสิบ; อยู่เหนือเสียงและสัมผัส. สิ่งนั้นไม่ฟังด้วยหู ไม่เห็นด้วยตา ไม่กล่าวด้วยวาจา และแม้แต่มนัสก็ไม่มี—นั่นแลคือสภาวะสูงสุด คือพรหมัน. พึงหยั่งรู้ให้แน่ด้วยพุทธิ และเพื่อให้บรรลุถึงสิ่งนั้น พึงรักษาพรหมจรรย์อันไร้มลทินเป็นวัตร. ผู้ประพฤติถูกต้องในวัตรนี้ย่อมถึงพรหมโลก; ผู้ปฏิบัติระดับกลางย่อมถึงเทวโลก; ส่วนผู้ปฏิบัติระดับต่ำ แม้เป็นผู้รู้ ก็ย่อมเกิดใหม่เป็นพราหมณ์ผู้ประเสริฐ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Brahman, the supreme goal, is described as beyond the body and its instruments—prāṇas, mind, intellect, and senses—and beyond sensory qualities like sound and touch. Realization requires clear intellectual ascertainment and the disciplined, stainless observance of brahmacarya, with results graded according to the purity and completeness of one’s conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma teaches about the nature of the highest reality and prescribes brahmacarya as a practical discipline for attaining it, also outlining differing spiritual outcomes (Brahmaloka, devaloka, or noble rebirth) based on the level of observance.