Shloka 21
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
इन्द्रियोंकी उत्पत्ति और लय--ये दोनों कार्य रजोगुणमें ही होते हैं। विद्वान् पुरुष शास्त्रदृष्टिसे इन बातोंकी भलीभाँति परीक्षा करके यथोचित आचरण करे ।। ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् । हीनैश्व करणैदेही न देहं पुनरहति,जिसमें तृष्णाका अभाव है उस पुरुषको ये ज्ञानेन्द्रियाँ विषयोंकी प्राप्ति नहीं करातीं। इन्द्रियोंके विषयासक्तिसे रहित हो जानेपर देही पुनः शरीरको धारण नहीं करता
indriyāṇāṁ utpattiḥ layaś ca—ete ubhau kāryau rajoguṇe eva bhavataḥ | vidvān puruṣaḥ śāstradṛṣṭyā etāḥ kathāḥ samyak parīkṣya yathocitam ācaret || jñānendriyāṇi indriyārthān na upasarpanti atṛṣṇulam | hīnaiḥ karaṇaiḥ dehī na dehaṁ punaḥ arhati ||
ภีษมะอธิบายว่า การเกิดขึ้นและการดับไปของอินทรีย์ทั้งหลายเป็นกิจที่อาศัยรชัสคุณ เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงตรวจสอบด้วยทัศนะตามศาสตราแล้วประพฤติให้เหมาะสม เมื่อไร้ตัณหา อินทรีย์ฝ่ายรู้ย่อมไม่แล่นเข้าหาอารมณ์ของตน และเมื่อผู้มีร่างกายพ้นจากความติดข้องในอารมณ์แห่งอินทรีย์—ดุจเครื่องมือทั้งหลายอ่อนกำลังลง—เขาย่อมไม่รับกายใหม่อีก
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Craving drives the senses outward and sustains embodied existence; when thirst for objects is extinguished and the senses no longer pursue their targets, the basis for further embodiment (rebirth) is removed. Hence one should examine this through śāstra and practice appropriate restraint and detachment.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his counsel on inner discipline and liberation-oriented ethics, explaining how the guṇas—especially rajas—relate to the activity of the senses and how freedom from desire leads toward release from repeated embodiment.