Shloka 6
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम | सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीता: क्षयोदया:,द्विजश्रेष्ठ) पृथ्वी आदि सम्पूर्ण महाभूत सर्वत्र समान हैं; सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीर उन्हींसे निर्मित हुए हैं तो भी उनमें क्षय और वृद्धि--ये दोनों विपरीतभाव क्यों होते हैं?
kathaṁ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama | samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ ||
“ข้าแต่ทวิชผู้ประเสริฐ! เมื่อมหาภูตทั้งหลาย—เริ่มด้วยปฐวี—มีอยู่เสมอกันทุกแห่ง และกายของสรรพสัตว์ก็ประกอบจากมหาภูตเหล่านั้นเหมือนกัน เหตุใดในหมู่สัตว์จึงเกิดสภาพอันตรงข้ามคือความเสื่อมและความเจริญ? และตามระเบียบอันถูกต้องใดเล่าที่สิ่งตรงข้ามเหล่านี้เกิดขึ้นแล้วดับไป?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a philosophical problem: if the material constituents (the great elements) are uniform everywhere, what accounts for unequal outcomes in embodied life—growth and decline? It points toward deeper causal principles beyond mere material sameness, such as differing combinations, conditions, time, and governing laws (dharma/niyati/karma) that regulate manifestation.
In the Śānti Parva’s instructional dialogue, Bhīṣma raises a probing question to a learned brāhmaṇa interlocutor. He challenges a simplistic material explanation of life by asking why opposite states—increase and decrease—appear among beings whose bodies are made from the same universal elements.