Shloka 44
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पज्चेन्द्रियसमायुत: । देहमुत्सज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते,जैसे स्वप्नमें पाँच ज्ञानेन्द्रियोंसहित जीवात्मा इस शरीरको छोड़कर अन्यत्र चला जाता है, वैसे ही मृत्युके बाद भी वह इस शरीरको छोड़कर दूसरा शरीर ग्रहण कर लेता है
svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ | deham utsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจดังในห้วงแห่งความฝัน อาตมันพร้อมด้วยอินทรีย์ทั้งห้าประหนึ่งละกายนี้ไปสู่ที่อื่น ฉันใด หลังความตายก็ฉันนั้น อาตมันย่อมเป็นที่เข้าใจว่าออกจากกายนี้แล้วรับเอากายใหม่อีกกายหนึ่ง”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse uses the dream-state as an analogy to explain transmigration: the self is not confined to one body, and after death it departs and takes another embodiment, much as it seems to ‘go elsewhere’ in dreams while still associated with sensory faculties.
In Shanti Parva’s instruction on peace and right understanding, Bhishma is teaching about the nature of the self and continuity beyond death, offering a philosophical explanation meant to reduce fear and support dharmic insight.