Shloka 23
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
एवं प्रकृतित: सर्वे प्रवर्तन्ते शरीरिण: । निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्ग चैवोपयान्ति च,इस प्रकार समस्त प्राणी प्रकृतिसे उत्पन्न होते और यथासमय उसीमें लयको प्राप्त होते हैं। उस लय अथवा मृत्युके पश्चात् वे पुण्य और पापके फलस्वरूप स्वर्ग और नरकमें जाते हैं
evaṁ prakṛtitaḥ sarve pravartante śarīriṇaḥ | nivartante nivṛttau ca svargaṁ caivopayānti ca ||
ภีษมะกล่าวว่า—ดังนี้แล สรรพสัตว์ผู้มีร่างกายทั้งปวงย่อมอุบัติและดำเนินไปจากปรกฤติ (ธรรมชาติแห่งสสาร) ครั้นถึงกาลก็ย่อมหวนกลับสู่แหล่งเดิมนั้นในคราวลัยะ (ความตาย) แล้วภายหลัง ตามผลแห่งบุญและบาป ย่อมไปสู่โลกสวรรค์และนรก
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All beings emerge and function due to Prakriti and return to it at dissolution; after death, their experience of higher or lower worlds is governed by karma—merit and demerit—highlighting ethical responsibility within the natural cycle.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he explains the general law governing embodied existence: origin from nature, return at death, and subsequent movement to heaven (and implicitly hell) according to one’s deeds.