Shloka 17
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा समीपे ज्वलतो5नलस्य संतापजं रूपमुपैति कश्चित् | न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद् दृश्यति रूपमस्य,जैसे कोई लोहा आदि पदार्थ समीप जलती हुई आगकी गर्मीसे लाल रंगका हो जाता है और उसमें दाहकताका गुण भी थोड़ी मात्रामें आ जाता है; परंतु वह उसके वास्तविक आन्तरिक रूप और गुणको धारण नहीं करता, उसी प्रकार आत्माका स्वरूप चैतन्यमात्र इन्द्रियादिके समूह शरीरमें दिखायी देता है, किंतु उनका समुदायभूत शरीर वास्तवमें चेतन नहीं होता। एवं समीपस्थ वस्तुका जैसा रूप होता है वैसा ही रूप उस अग्निका भी प्रतीत होने लगता है
yathā samīpe jvalato 'nalasya santāpajaṁ rūpam upaiti kaścit | na cāntaraṁ rūpa-guṇaṁ bibharti tathaiva tad dṛśyate rūpam asya ||
ดุจดังเหล็กหรือสิ่งอื่น เมื่อเข้าใกล้ไฟที่ลุกโชน ย่อมมีสภาพอันเกิดจากความร้อน—แดงเรื่อ—และดูประหนึ่งได้คุณสมบัติแห่งการเผาไหม้มาเพียงเล็กน้อย แต่แท้จริงมิได้ทรงไว้ซึ่งสภาวะภายในและคุณลักษณะของไฟ; ฉันใด อาตมันซึ่งเป็นเพียงจิตสำนึกล้วน ๆ ก็ปรากฏประหนึ่งอยู่ในหมู่กายและอินทรีย์ทั้งหลาย แต่หมู่นั้นหาได้มีความรู้สึกจริงไม่ ฉันนั้น ด้วยความใกล้ชิด รูปของสิ่งหนึ่งจึงเหมือนปรากฏในอีกสิ่งหนึ่ง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Ātman) is distinct from the body-sense aggregate; due to proximity and association, the body seems conscious and the Self seems embodied, just as iron near fire seems to take on fire’s nature without truly becoming fire.
In Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues his philosophical counsel to Yudhiṣṭhira, using a vivid analogy (fire and heated metal) to clarify how mistaken identification arises between the Self and the body.