Shloka 41
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेत्ति सर्वश: । परिद्रष्टा गुणानां तु संसृष्टान्मन्यते तथा,सत्त्व आदि गुण जड होनेके कारण आत्माको नहीं जानते; किंतु आत्मा चेतन है, इसलिये वह गुणोंको सब प्रकारसे जानता है। यद्यपि आत्मा गुणोंका साक्षी है, अत: उनसे सर्वथा भिन्न है तो भी वह अपनेको उन गुणोंसे संयुक्त मानता है
bhīṣma uvāca | na guṇā vidur ātmānaṃ sa guṇān vetti sarvaśaḥ | paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsṛṣṭān manyate tathā ||
คุณทั้งหลายไม่รู้จักอาตมัน แต่ อาตมันรู้จักคุณทั้งปวงโดยรอบด้าน ถึงกระนั้น แม้อาตมันเป็นสักขีพยานแห่งคุณ จึงต่างจากคุณโดยสิ้นเชิง ก็ยังกลับสำคัญตนว่าเจือปนและพัวพันอยู่กับคุณเหล่านั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the conscious Self (ātman) from the unconscious guṇas of nature: the guṇas cannot know the Self, while the Self can know and witness the guṇas. Bondage arises when the Self mistakenly identifies as ‘mixed’ with these qualities; liberation follows from recognizing oneself as the witness, distinct from them.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and right understanding after the war, Bhishma continues his philosophical counsel, explaining to the listener the relation between consciousness and material nature, and how misidentification with the guṇas leads to saṃsāra.