Shloka 40
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ,ये दोनों स््वभावसे ही अलग-अलग हैं तो भी सदा एक-दूसरेसे मिले रहते हैं। ठीक वैसे ही, जैसे मछली और जल एक-दूसरेसे पृथक् होकर भी परस्पर संयुक्त रहते हैं। यही स्थिति बुद्धि और आत्माकी भी है
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā | yathā matsyo jalaṃ caiva samprayukto tathaiva tau ||
ทั้งสองต่างกันโดยสภาวะของตน แต่ก็ผูกพันร่วมกันอยู่เสมอ ดุจปลาและน้ำซึ่งเป็นคนละสิ่ง แต่ในความเป็นอยู่จริงกลับแยกจากกันมิได้ ฉันใดก็ฉันนั้น พุทธิและอาตมันก็เป็นเช่นนั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment: the self (ātman) and intellect/mind (buddhi) are inherently distinct, yet in embodied life they operate in constant conjunction. Recognizing this helps one act in dharma without mistaking mental functions for the true self.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on philosophical and ethical foundations after the war. Here he uses the fish-and-water analogy to clarify how two different principles can remain inseparably associated in lived experience.