Shloka 18
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
तीर्थानां हृदयं तीर्थ शुचीनां हृदयं शुचि: । सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यं वालसंस्पर्शनानि च,तीर्थोमें श्रेष्ठ तीर्थ विशुद्ध हृदय है, पवित्र वस्तुओंमें अतिपवित्र भी विशुद्ध हृदय ही है। शिष्ट पुरुष जिसे आचरणमें लाते हैं, वह आचरण सर्वश्रेष्ठ है। चँवर आदिमें लगे हुए गायकी पूँछके बालोंका स्पर्श भी शिष्टाचारानुमोदित होनेके कारण शुद्ध है
tīrthānāṁ hṛdayaṁ tīrthaṁ śucīnāṁ hṛdayaṁ śuciḥ | sarvam āryakṛtaṁ caukṣyaṁ vāla-saṁsparśanāni ca ||
ภีษมะกล่าวว่า “ในบรรดาตีรถะและสถานที่จาริกทั้งหลาย ตีรถะที่แท้จริงยิ่งคือดวงใจอันชำระให้บริสุทธิ์; และในบรรดาสิ่งที่ถือว่าบริสุทธิ์ สิ่งที่บริสุทธิ์ยิ่งก็คือดวงใจอันบริสุทธิ์นั้นเอง. สิ่งใดที่ชนผู้ประเสริฐและผู้มีมารยาทงามประพฤติ สิ่งนั้นพึงนับว่าเป็นความสะอาดสูงสุด; แม้การสัมผัสเส้นขน เช่นขนที่ใช้ทำพัดหางจามระ ก็ยังถือว่าบริสุทธิ์ได้เมื่อได้รับรองด้วยจารีตอันประณีต.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True purity is primarily internal: a purified heart is the highest tīrtha and the purest purity. Social and ritual notions of cleanliness are validated when grounded in the refined conduct (ācāra) of noble persons, emphasizing ethical intention over mere external form.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he explains standards of purity: inner purity is supreme, and customary practices accepted among the cultured (such as contact with whisk-hairs used in royal service) are considered pure because they are endorsed by proper conduct.