Shloka 19
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
भूगुरुवाच न पञ्चसाधारणमत्र किंचि- च्छरीरमेको वहते<न्तरात्मा | स वेत्ति गन्धांश्व रसान् श्रुतीश्व स्पर्श च रूप॑ च गुणांश्व येडन्ये,भगुजीने कहा--मुने! मन भी पांचभौतिक ही है; अतः वह पाँचों भूतोंसे भिन्न कोई दूसरा तत्त्व नहीं है। एकमात्र अन्तरात्मा ही इस शरीरका भार वहन करता है, वही रूप, रस, गन्ध, स्पर्श तथा शब्दका और दूसरे भी जो गुण हैं, उनका अनुभव करता है
Bhṛgur uvāca: na pañca-sādhāraṇam atra kiñcit; śarīram eko vahate ’ntarātmā | sa vetti gandhān ca rasān ca śrutīṁś ca sparśaṁ ca rūpaṁ ca guṇāṁś ca ye ’nye ||
ภฤคุกล่าวว่า “ดูก่อนมุนี! ณ ที่นี้หาได้มีหลักการอิสระใดที่แยกจากมหาภูตทั้งห้าแล้วเป็นสิ่งร่วมของทั้งห้าไม่. มีเพียงอันตราตมันเท่านั้นที่แบกรับภาระแห่งกายนี้; อันตราตมันนั้นเองย่อมรู้กลิ่นและรส เสียง สัมผัส และรูป—ตลอดจนคุณลักษณะอื่นทั้งปวง.”
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that the inner Self (antarātman) is the true experiencer: it sustains the body and cognizes sensory qualities (smell, taste, sound, touch, form). It denies an additional independent principle ‘common to the five elements’ as the basis of experience, emphasizing consciousness as the ground of perception and responsibility.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Bhṛgu responds within a teacher–sage dialogue (with Bharadvāja named as the speaker in the surrounding frame), explaining how embodied experience works: the senses present qualities, but the inner Self is what actually knows them.