Shloka 10
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुत: । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमन्तः शरीरिणाम्,जहाँ आकाश होता है, वहीं वायुकी स्थिति होती है और जहाँ वायु होती है, वहीं अग्नि भी रहती है। ये तीनों तत्त्व यद्यपि निराकार हैं तथापि देहधारियोंके शरीरोंमें स्थित होकर मूर्तिमान् समझे जाते हैं
yatra khaṃ tatra pavanastatrāgnir yatra mārutaḥ | amūrtayas te vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇām ||
ที่ใดมีอากาศธาตุ ที่นั่นลมสถิต; และที่ใดมีลม ที่นั่นไฟก็สถิตด้วย. ธาตุทั้งสามนี้โดยสภาพเดิมไร้รูป แต่เมื่อดำรงอยู่ในกายของผู้มีร่าง จึงพึงเข้าใจว่าแสดงตนประหนึ่งมีรูปผ่านกายนี้.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Subtle elements like space, wind, and fire are inherently formless, yet in embodied life they function in a tangible way—wind as movement/breath, fire as heat and digestion, and space as the inner ‘room’ that allows bodily processes—so the unseen becomes knowable through its effects in the body.
In a Shanti Parva discourse on knowledge of the self and the constituents of embodied existence, Bharadvāja explains the interrelation of elements and how they are present within living beings, guiding the listener toward a more discriminating understanding of body versus subtle principles.