Adhyātma-nirdeśa
Definition of Adhyātma): Mahābhūtas, Indriyas, Guṇas, and the Witness (Kṣetrajña
है 22 2 २ बछ। अर: - प्राणवायुके दस भेद इस प्रकार हैं--प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान तथा नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त और धनंजय। षडशीरत्याधिकशततमोब< ध्याय: जीवकी सत्तापर नाना प्रकारकी युक्तियोंसे शंका उपस्थित करना भरद्वाज उवाच यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थक:,भरद्वाजने पूछा--भगवन्! यदि वायु ही प्राणीको जीवित रखती है, वायु ही शरीरको चेष्टाशील बनाती है, वही साँस लेती और वही बोलती भी है, तब तो इस शरीरमें जीवकी सत्ता स्वीकार करना व्यर्थ ही है
bharadvāja uvāca | yadi prāṇayate vāyur vāyur eva viceṣṭate | śvasity ābhāṣate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ ||
ภรทวาชะกล่าวว่า “หากเป็นเพียงวายุ—ลมปราณ—ที่ค้ำจุนชีวิต เป็นเพียงวายุที่ทำให้กายเคลื่อนไหว หากวายุนั่นเองที่หายใจและแม้กระทั่งกล่าววาจา—แล้วการยอมรับว่ามี ‘ชีวะ’ แยกต่างหากอยู่ในกายนี้ก็ย่อมไร้ความหมาย”
भरद्वाज उवाच
The verse frames a philosophical challenge: if all life-functions (vitality, motion, breathing, speech) can be attributed to prāṇa/vāyu, then what explanatory role remains for a distinct jīva (individual self)? It sets up the need to distinguish mere physiological functions from consciousness/agency.
In a didactic dialogue in Śānti Parva, the sage Bharadvāja raises a doubt using reasoning about prāṇa: he argues that since vāyu appears to perform all bodily functions, positing a separate self seems redundant—inviting the teacher’s reply on the reality of the jīva.