Shloka 12
Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue
प्राणानां संनिपाताच्च संनिपात: प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योडज्न॑ं पचति देहिनाम्
bharadvāja uvāca | prāṇānāṁ sannipātāc ca sannipātaḥ prajāyate | ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṁ pacati dehinām |
เมื่อปราณทั้งหลายมาประชุมกัน ย่อมเกิดการประสานรวมขึ้น ความร้อนที่รู้สึกในกายของสัตว์โลกพึงรู้ว่าเป็น ‘อัคนี’ คือไฟย่อยอาหาร อันย่อยสิ่งที่กินเข้าไปของผู้มีร่างกาย
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse identifies bodily warmth with agni, specifically the digestive fire that processes food, and links its operation to the convergence and pervasion of the prāṇas. It teaches a disciplined understanding of the body as governed by subtle vital principles rather than by mere chance.
In a didactic discourse of the Śānti Parva, Bharadvāja explains an inner, physiological-spiritual account of embodied life: how prāṇa functions throughout the limbs and how the associated inner fire (jāṭharāgni) digests what beings eat.