Previous Verse
Next Verse

Shloka 31

Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)

रसो बहुविध: प्रोक्त ऋषिभि: प्रथितात्मभि: । मधुरो लवणस्तिक्त: कषायो<म्ल: कटुस्तथा,उदारचेता महर्षियोंने रसके अनेक भेद बताये हैं--मधुर, लवण, तिक्त, कषाय, अम्ल और कटु। इन छः रूपोंमें विस्तारको प्राप्त हुआ रस जलमय माना गया है

raso bahuvidhaḥ prokto ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ | madhuro lavaṇas tiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭus tathā ||

ภารทวาชะกล่าวว่า “เหล่าฤๅษีผู้มีจิตอันเลื่องชื่อและฝึกตนแล้ว ได้ประกาศว่า ‘รสะ’ (รส) มีหลายประการ—หวาน เค็ม ขม ฝาด เปรี้ยว และเผ็ด ดังนี้รสจึงเป็นหกประการ”

रसोtaste/essence (rasa)
रसो:
Karta
TypeNoun
Rootरस
FormMasculine, Nominative, Singular
बहुविधःof many kinds, manifold
बहुविधः:
Karta
TypeAdjective
Rootबहुविध
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रोक्तःsaid, declared
प्रोक्तः:
Karta
TypeVerb
Rootप्र-वच्
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
ऋषिभिःby sages
ऋषिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootऋषि
FormMasculine, Instrumental, Plural
प्रथितात्मभिःby those of renowned nature/self (renowned-souled)
प्रथितात्मभिः:
Karana
TypeAdjective
Rootप्रथितात्मन्
FormMasculine, Instrumental, Plural
मधुरःsweet
मधुरः:
Karta
TypeAdjective
Rootमधुर
FormMasculine, Nominative, Singular
लवणःsalty
लवणः:
Karta
TypeAdjective
Rootलवण
FormMasculine, Nominative, Singular
तिक्तःbitter
तिक्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootतिक्त
FormMasculine, Nominative, Singular
कषायःastringent
कषायः:
Karta
TypeAdjective
Rootकषाय
FormMasculine, Nominative, Singular
अम्लःsour
अम्लः:
Karta
TypeAdjective
Rootअम्ल
FormMasculine, Nominative, Singular
कटुःpungent
कटुः:
Karta
TypeAdjective
Rootकटु
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand so/also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा

भरद्वाज उवाच

B
Bharadvāja
ṛṣis (sages)

Educational Q&A

It presents the classical sixfold classification of taste—sweet, salty, bitter, astringent, sour, and pungent—framing sensory experience as something to be understood and regulated through knowledge rather than pursued blindly.

In a didactic exchange within Śānti Parvan, Bharadvāja speaks as a teacher, citing the authority of ancient sages to define and enumerate the varieties of rasa (taste) as part of a broader instructional discussion.