Shloka 14
Varṇa-lakṣaṇa and Ātma-saṃyama (Marks of Social Conduct and Self-Restraint) | वर्णलक्षणम् एवं आत्मसंयमः
सम्मान-अपमान, लाभ-हानि तथा उन्नति-अवनति--ये पूर्वजन्मके कर्मोके अनुसार बार-बार प्राप्त होते हैं और प्रारब्धभोगके पश्चात् निवृत्त हो जाते हैं ।।
bhīṣma uvāca | ātmanā vidhitaṃ duḥkham ātmanā vihitaṃ sukham | garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam ||
ภีษมะกล่าวว่า “ทุกข์ย่อมถูกกำหนดโดยตนเอง และสุขก็ถูกกำหนดโดยตนเอง ครั้นชีวิตเข้ารับที่นอนแห่งครรภ์แล้ว ก็เริ่มเสวยผลที่สั่งสมไว้จากร่างเดิม; เพราะฉะนั้น เกียรติ-อัปยศ กำไร-ขาดทุน เจริญ-เสื่อม จึงเวียนมาซ้ำแล้วซ้ำเล่าตามกรรมก่อน และสงบลงเมื่อส่วนแห่งพรารพธ์สิ้นสุด”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that both suffering and happiness arise from one’s own actions (karma). The results of deeds from a prior embodiment begin to be experienced from conception onward, and they cease when the allotted (prārabdha) portion is fully undergone.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and right understanding, Bhishma addresses the moral logic behind life’s reversals—honor/dishonor, gain/loss, rise/fall—explaining them as recurring outcomes of past actions rather than random events.