Shloka 65
पुमांसमुन्नयेत् प्राज्ञ: शयने तप्त आयसे । अप्यादधीत दारूणि तत्र दहोत पापकृत्,इसी तरह व्यभिचारी पुरुषको बुद्धिमान् राजा लोहेकी तपायी हुई खाटपर सुलाकर ऊपरसे लकड़ी रख दे और आग लगा दे, जिससे वह पापी उसीमें जलकर भस्म हो जाय। महाराज! पतिकी अवहेलना करके परपुरुषोंसे व्यभिचार करनेवाली स्त्रियोंके लिये भी यही दण्ड है, उपर्युक्त कहे हुएमें जिन दुष्टोंके लिये प्रायश्चित्त बताया है, उनके लिये यह भी विधान है कि एक वर्षके भीतर प्रायश्चित्त न करनेपर दुष्ट पुरुषको दूना दण्ड प्राप्त होना चाहिये। जो मनुष्य दो, तीन, चार या पाँच वर्षोतक उस पतित पुरुषके संसर्गमें रहे, वह मुनिजनोचित व्रत धारण करके उतने ही वर्षोतक पृथ्वीपर घूमता हुआ भिक्षावृत्तिसे जीवन- निर्वाह करे
pumāṁsam unnayet prājñaḥ śayane tapte āyase | apy ādadhīta dārūṇi tatra dahot pāpakṛt ||
ภีษมะกล่าวว่า— พระราชาผู้รอบรู้พึงลงโทษชายผู้กระทำผิด โดยให้เขานอนบนแท่นเหล็กที่เผาจนร้อนจัด แล้วกองฟืนทับลงไปและจุดไฟ เพื่อให้คนบาปถูกเผาไหม้อยู่ ณ ที่นั้นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น สตรีที่หมิ่นประมาทสามีแล้วล่วงประเวณีกับชายอื่น ก็กล่าวกันว่าสมควรได้รับโทษเดียวกัน อีกทั้งสำหรับผู้ทุจริตที่กำหนดการชดใช้บาป (ปรायัศจิตตะ) ไว้แล้ว ก็มีบัญญัติว่า หากไม่ปฏิบัติการชดใช้บาปภายในหนึ่งปี โทษพึงทวีเป็นสองเท่า และผู้ใดคบหาสมาคมกับคนตกต่ำเช่นนั้นเป็นเวลาสอง สาม สี่ หรือห้าปี ผู้นั้นพึงถือวัตรดุจดาบส แล้วพเนจรไปบนแผ่นดินดำรงชีพด้วยการขอทานตลอดจำนวนปีเท่านั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames kingship as moral governance: grave sexual misconduct and persistent association with the fallen are treated as threats to social order, warranting severe punishment or, alternatively, timely expiation; delay in expiation increases culpability and penalty.
In Bhīṣma’s instruction on rājadharma in the Śānti Parva, he describes a harsh judicial punishment for an offender, extends the principle to adulterous conduct, and then adds procedural rules about expiation—doubling punishment if expiation is not begun within a year—and austerities for those who have long associated with a fallen person.