Shloka 50
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
अहो! पुत्रके वियोगसे पीड़ित हो मृतकोंके इस शून्य स्थानमें आकर अत्यन्त दुःखसे रोने-बिलखनेवाले इन भूतलवासी मनुष्योंके हृदयमें बछड़ोंसे रहित हुई गायोंकी भाँति कितना शोक होता है? इसका अनुभव मुझे आज हुआ है; क्योंकि इनके स्नेहको निमित्त बनाकर मेरी आँखोंसे भी आँसू बहने लगे हैं ।।
aho! putrake viyogena pīḍito mṛtakānām asmin śūnye sthāne āgatya atyanta-duḥkhena rorūyamāṇānām imān bhūtalavāsinaḥ manuṣyānāṁ hṛdaye vatsair rahitāḥ gāva iva kīdṛśaḥ śoko bhavati? tad anubhūtaṁ mayā adya; eteṣāṁ snehān nimittaṁ kṛtvā mama api akṣibhyāṁ aśrūṇi pravṛttāni. yatno hi satataṁ kāryaḥ, tato daivena siddhyati; daivaṁ puruṣakāraś ca kṛtāntena upapadyate.
ชัมพูกะกล่าวว่า “อนิจจา! วันนี้เรารู้แล้วว่าโศกเศร้าเพียงใดที่ท่วมท้นหัวใจมนุษย์ผู้พำนักบนพื้นพิภพ เมื่อถูกทรมานด้วยการพรากจากบุตร แล้วมาถึงสถานที่รกร้างของผู้ตายนี้ ก็ร้องไห้คร่ำครวญด้วยทุกข์อันหนักหนา—ดุจโคที่ไร้ลูกโคร่ำไห้ ความรักใคร่ของพวกเขานั่นเองเป็นเหตุให้น้ำตาของเราก็ไหลตาม ฉะนั้นเพื่อให้สำเร็จดังประสงค์ พึงเพียรพยายามอยู่เสมอ; แล้วด้วยการประจวบแห่งชะตา ความสำเร็จจึงบังเกิด ทั้งชะตาและความเพียรของมนุษย์ล้วนบรรลุผลโดยกาลเวลา (ครรลองที่กำหนดไว้) ”
जम्बुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a balanced view: one must continually exert effort (puruṣakāra/yatna), yet success also depends on destiny (daiva). Both are ultimately realized through Time (kṛtānta), the larger ordained order in which outcomes mature.
Jambuka observes people grieving intensely in a desolate place associated with death, especially those suffering separation from a beloved son. Moved by their affection and sorrow, he himself begins to weep, and then reflects on the relation between human effort, destiny, and Time.