Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

कपोत-लुब्धकसंवादः — Hunter’s Remorse and Renunciatory Resolve

कुरुनन्दन! धर्म और सत्पुरुषोंका आचार--ये बुद्धिसे ही प्रकट होते हैं और सदा उसीके द्वारा जाने जाते हैं। तुम मेरी इस बातको अच्छी तरह समझ लो ।। बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानश्चरन्ति विजयैषिण: । धर्म: प्रतिविधातव्यो बुद्धया राज्ञा ततस्तत:,विजयकी अभिलाषा रखनेवाले एवं बुद्धिमें श्रेष्ठ सभी राजा धर्मका आचरण करते हैं। अतः राजाको इधर-उधरसे बुद्धिके द्वारा शिक्षा लेकर धर्मका भलीभाँति आचरण करना चाहिये

bhīṣma uvāca |

buddhiśreṣṭhā hi rājānaś caranti vijayaiṣiṇaḥ |

dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ ||

ภีษมะกล่าวว่า “โอเชื้อสายกุรุ ธรรมะและจารีตของสัตบุรุษย่อมปรากฏจากปัญญา และย่อมรู้ได้ด้วยปัญญานั้นเอง—จงจำถ้อยคำของเราให้มั่น. บรรดากษัตริย์ผู้เลิศด้วยวิจารณญาณและใฝ่ชัยชนะ ย่อมดำเนินตามธรรมะ. เพราะฉะนั้น กษัตริย์พึงใช้ปัญญากำหนดและปฏิบัติธรรมะครั้งแล้วครั้งเล่า เรียนรู้จากหลายแหล่งและตัดสินโดยชอบ เพื่อให้ความชอบธรรมเป็นการปกครองที่ทำได้จริง”

बुद्धि-श्रेष्ठाःexcellent in intellect
बुद्धि-श्रेष्ठाः:
Karta
TypeAdjective
Rootबुद्धि-श्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Plural
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
राजानःkings
राजानः:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Plural
चरन्तिpractice/act (conduct themselves)
चरन्ति:
TypeVerb
Rootचर्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
विजय-एषिणःseeking victory
विजय-एषिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootविजय-एषिन्
FormMasculine, Nominative, Plural
धर्मःdharma/righteous conduct
धर्मः:
Karma
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रतिविधातव्यःto be carried out/observed (must be practiced)
प्रतिविधातव्यः:
TypeAdjective
Rootप्रतिविधा + तव्य
FormMasculine, Nominative, Singular, Gerundive (tavya), Obligation/necessity
बुद्ध्याby/with intellect
बुद्ध्या:
Karana
TypeNoun
Rootबुद्धि
FormFeminine, Instrumental, Singular
राज्ञाby the king
राज्ञा:
Karana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
ततःthereafter/then
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
ततःagain/then (repeated: 'from time to time')
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
K
Kurunandana (Yudhiṣṭhira)
R
rājānaḥ (kings)

Educational Q&A

Dharma in kingship is not merely inherited custom; it must be understood and implemented through buddhi (discernment). A ruler seeking success should repeatedly apply intelligent judgment to enact righteous policy and conduct appropriate to each situation.

In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira after the war, emphasizing that effective and righteous rule depends on superior intelligence and continual situational application of dharma.