Shloka 72
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुले दुः:खगतानि च । आख्यातारश्व विद्यन्ते कुले वै प्रियते पुमान्,जब किसी कुलमें दुःखदायी वैर बाँध जाता है, तब वह शान्त नहीं होता। उसे याद दिलानेवाले बने ही रहते हैं, इसलिये जबतक कुलमें एक भी पुरुष जीवित रहता है, तबतक वह वैर नहीं मिटता है
na hi vairāṇi śāmyanti kule duḥkhagatāni ca | ākhyātāraś ca vidyante kule vai priyate pumān ||
เมื่อความอาฆาตได้หยั่งรากในตระกูลและผูกพันกับความทุกข์ของตระกูลนั้นแล้ว ย่อมไม่สงบลงโดยง่าย เพราะย่อมมีผู้คอยกล่าวซ้ำและปลุกให้ลุกโชนอยู่เสมอ; ฉะนั้นตราบใดที่ยังมีชายในตระกูลนั้นเหลืออยู่แม้เพียงคนเดียว ความเป็นศัตรูก็มิได้ดับสูญโดยแท้จริง
ब्रह्मदत्त उवाच
Educational Q&A
Enmity becomes durable when it is woven into a family’s collective suffering and memory. As long as there are members who remember, retell, and identify with past injuries, the feud keeps renewing itself; peace requires breaking the cycle of recollection and retaliation.
Brahmadatta is reflecting on the social psychology of clan-feuds: within a lineage there are always narrators who recount old harms, keeping resentment active. He explains why such hostility can persist across generations and why it is difficult to end without deliberate restraint and reconciliation.