Shloka 66
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
बुद्धिमान् वाक्यसम्पन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन् । स्वामवस्थां समीक्ष्याथ साम्नैव प्रत्यपूजयत्,उसकी बुद्धि अच्छी थी। वह बोलनेकी कलामें कुशल था। पहले तो उसने चूहेकी बातको मन-ही-मन दुहराया; फिर अपनी दशापर दृष्टिपात करके उसने सामनीतिसे ही उस चूहेकी भूरि-भूरि प्रशंसा की
buddhimān vākyasampannas tadvākyam anubarṇayan | svāmavasthāṁ samīkṣyātha sāmnaiva pratyapūjayat ||
เขาเป็นผู้มีปัญญาและชำนาญวาจา ครั้นแล้วได้ทบทวนถ้อยคำนั้นในใจ ก่อนพิจารณาสภาพของตนเอง จึงตอบด้วยนโยบายแห่ง ‘สามะ’ คือการประนีประนอม และกล่าวสรรเสริญหนูอย่างยิ่ง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Before responding, one should reflect on one’s own position and choose the appropriate means; when direct force is unwise, conciliation and respectful speech (sāma) can be the most dharmic and effective strategy.
A skilled and intelligent speaker mentally reviews what the mouse has said, assesses his own circumstances, and then replies using conciliatory policy—praising the mouse profusely to achieve his aim through diplomacy rather than conflict.