Shloka 148
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
कृतं मृगयसे शत्रुं सुखोपायमसंशयम् । “बुद्धिमानू लोमश! जो तुम आज जालके बन्धनसे छूटनेके बाद ही कृतज्ञतावश मुझ अपने शत्रुको सुख पहुँचानेका असंदिग्ध उपाय ढूँढ़ने लगे हो, इसका क्या कारण है? जहाँतक उपकारका बदला चुकानेका प्रश्न है, वहाँतक तो हमारी-तुम्हारी समान स्थिति है। यदि मैंने तुम्हें संकटसे छुड़ाया है, तो तुमने भी तो मुझे वैसी ही विपत्तिसे बचाया है; फिर मैं तो कुछ करता नहीं, तुम्हीं क्यों उपकारका बदला देनेके लिये उतावले हो उठे हो? ।। १४७ * अस्मिन् निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारित:
kṛtaṃ mṛgayase śatruṃ sukhopāyam asaṃśayam | asmin nilaya eva tvaṃ nyagrodhād avatāritaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—เจ้ากำลังแสวงหาโดยไม่ต้องสงสัย วิธีที่แน่นอนและอ่อนโยนเพื่อให้ความสุขแก่ศัตรูของตนเป็นการตอบแทนการกระทำหนึ่ง แต่ในเรือนนี้เอง เจ้าถูกพาลงมาจากต้นไทร แล้วเหตุใดวันนี้ เมื่อพ้นจากบ่วงแหแล้ว เจ้าจึงรีบร้อนด้วยความกตัญญูที่จะหาทางให้ความสบายแก่เรา—ผู้เป็นศัตรูของเจ้า? ในการตอบแทนบุญคุณนั้น สถานะของเราทั้งสองย่อมเสมอกัน; หากเราช่วยให้เจ้าพ้นภัย เจ้าก็ช่วยให้เราพ้นภัยเช่นเดียวกัน แล้วเหตุใดเจ้าผู้เดียวจึงเร่งตอบแทน ส่วนเรากลับมิได้ทำสิ่งใด?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights ethical reciprocity and the subtlety of gratitude: when kindness has been mutually exchanged, one should reflect on whether further repayment is truly owed or whether it becomes performative. It also probes the tension between enmity and moral obligation—benefiting even an enemy can be grounded in dharma rather than self-interest.
Bhishma addresses another character (named Lomasha in the received Hindi gloss) who, after being freed from a trap, seeks a sure way to benefit Bhishma despite calling him an enemy. Bhishma questions the urgency to repay, noting that both have already saved each other from danger, and points to the immediate setting: the same dwelling and the banyan tree from which the other was brought down.