Shloka 1
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
ऑपन-- माल बक। अकाल द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: ब्राह्मणों और श्रेष्ठ राजाओंके धर्मका वर्णन तथा धर्मकी गतिको सूक्ष्म बताना युधिछिर उवाच हीने परमके धर्मे सर्वलोकाभिसंहिते । सर्वस्मिन् दस्युसादूभूते पृथिव्यामुपजीवने,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! यदि राजाका सम्पूर्ण लोकोंकी रक्षापर अवलम्बित परम धर्म न निभ सके और भूमण्डलमें आजीविकाके सारे साधनोंपर लुटेरोंका अधिकार हो जाय, तब ऐसा जघन्य संकटकाल उपस्थित होनेपर यदि ब्राह्मण दयावश अपने पुत्रों तथा पौत्रोंका परित्याग न कर सके तो वह किस वृत्तिसे जीवन-निर्वाह करे?
yudhiṣṭhira uvāca | hīne parame dharme sarvalokābhisaṃhite | sarvasmin dasyusādūbhūte pṛthivyām upajīvane ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ปิตามหะเอ๋ย เมื่อราชธรรมอันสูงสุดซึ่งตั้งอยู่บนการคุ้มครองปวงชนเสื่อมสิ้น และทั่วแผ่นดินหนทางทำมาหากินตกอยู่ในอำนาจโจรผู้ร้าย ครั้นถึงกาลวิกฤตอันน่าสยดสยองเช่นนี้ หากพราหมณ์ผู้หนึ่งด้วยความเมตตาไม่อาจทอดทิ้งบุตรและหลานได้ เขาควรดำรงชีพด้วยวิถีใด?”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an āpaddharma problem: when royal protection collapses and society is dominated by predation, even a brāhmaṇa devoted to non-harm and family responsibility must ask what ethically permissible livelihood remains. It sets up Bhīṣma’s guidance on dharma’s subtlety under extreme conditions.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma about dharma after the war. Here he presents a scenario of social breakdown—robbers controlling livelihoods—and asks what a compassionate brāhmaṇa should do to survive without abandoning dependent children and grandchildren.