Shloka 4
Bala and Dharma in Kṣatriya Governance (बल-धर्म सम्बन्धः)
भीष्म उवाच बाह्याश्चेद् विजिगीषु: स्याद् धर्मार्थकुशल: शुचि: । जवेन संधि कुर्वीत पूर्व भुक्तान् विमोचयेत्,भीष्मजीने कहा--राजन्! यदि विजयकी इच्छासे आक्रमण करनेवाला राजा बाहरका हो, उसका आचार-विचार शुद्ध हो तथा वह धर्म और अर्थके साधनमें कुशल हो तो शीघ्रतापूर्वक उसके साथ संधि कर लेनी चाहिये और जो ग्राम तथा नगर अपने पूर्वजोंके अधिकारमें रहे हों, वे यदि आक्रमणकारीके हाथमें चले गये हों तो उसे मधुर वचनोंद्वारा समझा-बुझाकर उसके हाथसे छुड़ानेकी चेष्टा करे
bhīṣma uvāca bāhyāś ced vijigīṣuḥ syād dharmārthakuśalaḥ śuciḥ | javena sandhiṃ kurvīta pūrvabhuktān vimocayet ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! หากผู้ใฝ่ชัยชนะนั้นเป็นกษัตริย์จากภายนอก มีความประพฤติบริสุทธิ์ และชำนาญในหนทางแห่งธรรมะและนโยบายทางโลก ก็พึงรีบทำสัญญาสงบศึกกับเขา และหากหมู่บ้านกับนครที่เคยอยู่ในสิทธิ์อันสืบจากบรรพชนตกไปอยู่ในมือผู้รุกราน ก็พึงพยายามทวงคืน โดยเกลี้ยกล่อมด้วยถ้อยคำอ่อนโยนและประนีประนอม”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma advises pragmatic, ethically informed kingship: when facing a capable and morally disciplined external aggressor, prioritize swift diplomacy (sandhi) and use conciliatory persuasion to regain former holdings rather than rushing into destructive conflict.
In Bhishma’s instruction on rajadharma in the Shanti Parva, he outlines a policy response for a king confronted by an outside conqueror: make a quick treaty, then attempt to recover lost ancestral villages and towns through sweet, persuasive negotiation.