Shloka 47
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
न च राज्यसमो धर्म: कश्चिदस्ति परंतप । धर्म: संशब्दितो राज्ञामापदर्थमतोडन्यथा,परंतप! राजाके लिये राज्यकी रक्षाके समान दूसरा कोई धर्म नहीं है। अभी जिस धर्मकी चर्चा की गयी है, वह केवल राजाओंके लिये आपत्तिकालमें ही आचरणमें लाने योग्य है; अन्यथा नहीं
na ca rājya-samo dharmaḥ kaścid asti parantapa | dharmaḥ saṃśabdito rājñām āpad-artham ato 'nyathā, parantapa ||
ภีษมะกล่าวว่า “โอ ผู้เผาผลาญศัตรู ไม่มีธรรมใดเสมอด้วยการพิทักษ์และธำรงราชอาณาจักร ธรรมที่กล่าวไว้ ณ ที่นี้ บัญญัติแก่กษัตริย์เพื่อใช้เฉพาะยามวิกฤตเป็นมาตรการฉุกเฉิน มิใช่หลักปฏิบัติในกาลปกติ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma prioritizes rāja-dharma: for a ruler, safeguarding the kingdom is the highest duty. He also draws a boundary—certain exceptional measures (āpad-dharma) are permitted only during crises and should not be normalized in peaceful times.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on statecraft and ethics after the war. Here Bhīṣma clarifies that the earlier-discussed special rule is meant for emergencies affecting rulers, while the ordinary standard of conduct applies otherwise.