Shloka 43
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा । सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा,धनसे मनुष्य इहलोक और परलोक दोनोंपर विजय पाता है तथा सत्य और धर्मका भी सम्पादन कर लेता है, परंतु निर्धनको इस कार्यमें वैसी सफलता नहीं मिलती। उसका अस्तित्व नहीं के बराबर होता है
dhanena jayate lokāv ubhau param imau tathā | satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāsty adhanas tathā ||
ด้วยทรัพย์สิน มนุษย์ย่อมครอบงำได้ทั้งสองโลก—โลกนี้และโลกหน้า อีกทั้งด้วยทรัพย์ย่อมสามารถธำรงความสัตย์ และกล่าววาจา-กระทำการให้สอดคล้องกับธรรมได้; แต่ผู้ไร้ทรัพย์ย่อมไม่บรรลุความสำเร็จเช่นนั้น และฐานะในสังคมก็แทบประหนึ่งไม่มีตัวตน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the practical power of artha (wealth): it enables a person to secure success in worldly and otherworldly aims and to sustain truth and dharmic conduct, while poverty often undermines one’s capacity and social recognition. It is a pragmatic, not purely idealistic, observation about how resources support ethical life and social standing.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and right living, Bhishma is advising Yudhishthira. Here he emphasizes the role of wealth in sustaining dharma and effective action, warning that extreme lack of resources can render a person powerless and socially invisible.