Shloka 24
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्,परंतु जब अपनी जातिके लिये प्रतिपादित धर्मका अवलम्बन करके जीवन-निर्वाह न कर सके तब उसके लिये स्वधर्मसे विपरीत वृत्ति भी बतायी गयी है। क्योंकि आपत्तिकालमें प्रथम कल्प अर्थात् स्वधर्मानुकूल वृत्तिका त्याग करनेवाले पुरुषके लिये अपनेसे नीचे वर्णकी वृत्तिसे जीविका चलानेका विधान है
svadharmānantara vṛttir jātyān anupajīvataḥ | jahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
ภีษมะกล่าวว่า เมื่อบุคคลไม่อาจดำรงชีพโดยอาศัยหน้าที่ตามกำเนิดและฐานะของตน (สวธรรม) ก็มีการสอนหนทางเลี้ยงชีพแบบสำรองไว้ด้วย เพราะในยามคับขัน ผู้ที่จำต้องละทิ้งทางแรกอันเป็นหลัก—คือการดำรงตนตามธรรมของตน—ย่อมได้รับอนุญาตให้ดำรงชีพด้วยทางรอง แม้ถึงขั้นรับอาชีพของวรรณะที่ต่ำกว่า เพื่อรักษาชีวิตไว้โดยไม่ตกสู่ความไร้ระเบียบและอธรรม
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In hardship, preserving life may require setting aside the primary rule of living strictly by one’s own svadharma; the tradition allows a secondary, emergency livelihood (anukalpa), even adopting work associated with a lower varna, to avoid greater moral collapse.
Bhishma is instructing Yudhishthira in the Shanti Parva on dharma, specifically explaining the graded rules of conduct: the normal rule (svadharma-based livelihood) and the emergency exception (alternative livelihood) when normal duty cannot sustain life.