Shloka 15
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
धर्म प्राप्य न्यायवृत्ति न बलीयान् न विन्दति । यस्माद् बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते,दुर्बल मनुष्य धर्मको पाकर भी न्यायोचित्त जीविका नहीं उपलब्ध कर पाता है। धर्मांचरण करनेसे बलकी प्राप्ति अवश्य हो जायगी, यह निश्चितरूपसे नहीं कहा जा सकता; इसलिये आपत्तिकालमें अधर्म भी धर्मरूप सुना जाता है। परंतु विद्वान् पुरुष ऐसा मानते हैं कि आपत्तिकालमें भी धर्मके विरुद्ध आचरण करनेसे अधर्म होता ही है
dharmaṁ prāpya nyāyavṛttiṁ na balīyān na vindati | yasmād balasyopapattir ekāntena na vidyate ||
ภีษมะกล่าวว่า “แม้เข้าถึงธรรมแล้ว คนอ่อนกำลังก็มิได้จำต้องได้เลี้ยงชีพโดยชอบธรรมเสมอไป เพราะการได้มาซึ่งกำลังมิได้ประกันโดยเด็ดขาดเพียงด้วยการประพฤติธรรม ฉะนั้นในคราวคับขัน การกระทำที่โดยปกติเป็นอธรรมจึงถูกกล่าวขานว่าเป็น ‘ธรรม’ ได้บ้างในฐานะข้อผ่อนผัน แต่บัณฑิตยืนยันว่า แม้ยามวิบัติ หากประพฤติขัดต่อธรรม ก็ย่อมก่อให้เกิดอธรรมอยู่ดี”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma does not mechanically guarantee worldly power or a secure, fully just livelihood; hence emergencies tempt people to justify questionable acts as ‘necessary.’ Still, Bhīṣma underscores that violating dharma remains adharma even when done under pressure—ethical labels should not be diluted by convenience.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and moral conduct, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira about the tension between ideal righteousness and harsh realities. He explains why people invoke ‘emergency dharma’ in crises, while also warning that wise judgment recognizes the moral cost of actions taken against dharma.