Shloka 49
ईश्वरने यत्नपूर्वक धर्मरक्षाके लिये क्षत्रियके हाथमें उसके समान जातिवाला दण्ड समर्पित किया है; इसलिये दण्ड ही इस सनातन व्यवहारका कारण है ।। राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथा धर्म: प्रदर्शित: । ब्रह्मणा लोकरक्षार्थ स्वधर्मस्थापनाय च,ब्रह्माजीने लोकरक्षा तथा स्वधर्मकी स्थापनाके निमित्त जिस धर्मका प्रदर्शन (उपदेश) किया था, वह दण्ड ही है। राजाओंके लिये उससे बढ़कर परम पूजनीय दूसरा धर्म नहीं है
bhīṣma uvāca | īśvareṇa yatnapūrvakaṁ dharmarakṣāyai kṣatriyasya haste tasya samānajātīyo daṇḍaḥ samarpitaḥ; tasmād daṇḍa eva asya sanātanavyavahārasya kāraṇam || rājñāṁ pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ | brahmaṇā lokarakṣārthaṁ svadharmasthāpanāya ca ||
ภีษมะกล่าวว่า—เพื่อพิทักษ์ธรรม พระผู้เป็นเจ้าทรงมอบ “ทัณฑะ” อันเหมาะแก่ฐานะไว้ในมือกษัตริย์กษัตริยะด้วยความรอบคอบยิ่ง เพราะฉะนั้นทัณฑะ—อำนาจในการยับยั้งและแก้ไข—จึงเป็นเหตุให้ระเบียบแห่งจารีตอันเป็นนิรันดร์ดำรงอยู่ สำหรับพระราชาแล้ว ไม่มีธรรมข้อใดควรเคารพบูชายิ่งไปกว่านี้ คือธรรมที่พระพรหมทรงแสดงเพื่อคุ้มครองโลกและสถาปนาแต่ละผู้ให้ตั้งมั่นในสวธรรมของตน นั่นคือการใช้ทัณฑะโดยชอบธรรม.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Righteous punishment (daṇḍa) is a sacred instrument entrusted to rulers to protect dharma and maintain the enduring order of society; for kings, no duty is more venerable than exercising this power justly for the world’s protection and the establishment of svadharma.
In the Śānti Parva’s instruction on statecraft and ethics, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira that governance requires disciplined enforcement: the divine order authorizes Kṣatriyas to wield daṇḍa so that society’s norms and duties remain stable and protected.