Shloka 46
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
भिक्षुका: प्राड्विवाकाश्व मौहूर्ता दैवचिन्तका: । कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च,अथवा संयुक्त अंगके रथी, हाथीसवार, घुड़सवार, पैदल, मन्त्री, वैद्य, भिक्षुक, वकील, ज्योतिषी, दैवज्ञ, कोश, मित्र, धान्य तथा अन्य सब सामग्री, राज्यकी सात प्रकृतियाँ (स्वामी, अमात्य, सुहृद, कोश, राष्ट्र, दुर्ग और सेना) और उपर्युक्त आठ अंगोंसे युक्त बल-- इन सबको राज्यका शरीर माना गया है। इन सबमें दण्ड ही प्रधान अंग है, क्योंकि दण्ड ही सबकी उत्पत्तिका कारण है
bhikṣukāḥ prāḍvivākāś ca mauhūrtā daivacintakāḥ | kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca ||
ภิกษุ/ผู้ขอทาน ผู้รู้กฎหมาย (ปราทวิวากะ) ผู้รู้ฤกษ์ยาม และผู้ใคร่ครวญเรื่องทิพย์; ตลอดจนพระคลัง พันธมิตร เสบียงธัญญาหาร และเครื่องอุปกรณ์ทั้งปวง—ทั้งหมดนี้ก็ถูกนับเป็นองค์ประกอบที่ค้ำจุนแผ่นดิน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse situates various social specialists and material resources—legal experts, astrologers/diviners, treasury, allies, provisions, and equipment—as essential supports of the kingdom, within a broader rājadharma framework where the state is viewed as an organism whose stability ultimately depends on daṇḍa (lawful discipline/punishment) to maintain order.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of kings). Here he continues enumerating the elements that uphold a polity—both personnel and resources—clarifying how governance relies on coordinated ‘limbs’ of the state and the regulating force of authority.