Shloka 28
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अन्तश्नादिश्व मध्यं च कृत्यानां च प्रपठडचनम् | मद: प्रमादो दर्पश्ष दम्भो धैर्य नयानयौ,अर्थ-अनर्थ, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म, बल-अबल, दौर्भाग्य-सौभाग्य, पुण्य-पाप, गुण- अवगुण, काम-अकाम, ऋतु-मास, दिन-रात, क्षण, प्रमाद-अप्रमाद, हर्ष-क्रोध, शम-दम, दैव-पुरुषार्थ, बन्ध-मोक्ष, भय-अभय, हिंसा-अहिंसा, तप-यज्ञ, संयम, विष-अविष, आदि, अन्त, मध्य, कार्यविस्तार, मद, असावधानता, दर्प, दम्भ, धैर्य, नीति-अनीति, शक्ति- अशक्ति, मान, स्तब्धता, व्यय-अव्यय, विनय, दान, काल-अकाल, सत्य-असत्य, ज्ञान, श्रद्धा-अश्रद्धा, अकर्मण्यता, उद्योग, लाभ-हानि, जय-पराजय, तीक्ष्णता-मृदुता, मृत्यु, आना-जाना, विरोध-अविरोध, कर्तव्य-अकर्तव्य, सबलता-निर्बलता, असूया-अनसूया, धर्म- अधर्म, लज्जा-अलज्जा, सम्पत्ति-विपत्ति, स्थान, तेज, कर्म, पाण्डित्य, वाकृशक्ति तथा तत्त्ववोध--ये सब दण्डके ही अनेक नाम और रूप हैं। कुरुनन्दन! इस प्रकार इस जगतमें दण्डके बहुत-से रूप हैं
bhīṣma uvāca | antaḥśnādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapaṭhaḍacanam | madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau |
ภีษมะกล่าวว่า—มีด้านใน มีต้น และมีภาวะกลาง; อีกทั้งมีการขยายตัวของกิจการต่างๆ ความเมาอำนาจ ความประมาท ความทะนง ความเสแสร้ง ความมั่นคง และทั้งนโยบายกับไร้นโยบาย—สิ่งเหล่านี้พร้อมด้วยคู่ตรงข้ามอีกนับไม่ถ้วน ล้วนถูกกล่าวว่าเป็นนามและรูปของทัณฑะ โอ้ผู้ประเสริฐแห่งกุรุทั้งหลาย! ด้วยประการฉะนี้ ทัณฑะจึงปรากฏในโลกได้หลากหลายประการ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Daṇḍa (restraint/punitive authority) is not a single act but a broad governing principle that manifests through many conditions and opposites—virtue and vice, prudence and folly, strength and weakness—shaping social order and personal conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira, explaining that the ruler’s instrument of order (daṇḍa) has many forms and is reflected in diverse human qualities and outcomes.