Shloka 41
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
क्षयं वृद्धि पालन संचयं वा बुद्ध्वाप्युभी संहतौ सर्वकामौ । ततकश्चान्यन्मतिमान् संदधीत तस्माद् राजा बुद्धिमत्तां श्रयेत
kṣayaṁ vṛddhiṁ pālana-saṁcayaṁ vā buddhvāpy ubhī saṁhatau sarva-kāmau | tataḥ kaś cānyan matimān sandadhīta tasmād rājā buddhimattāṁ śrayeta ||
ภีษมะกล่าวว่า—เมื่อรู้แจ้งถึงความเสื่อมและความเจริญ การคุ้มครองและการสั่งสม และเข้าใจด้วยว่าอำนาจกับความรื่นรมย์ย่อมเกี่ยวเนื่องและพึ่งพากันอยู่เสมอ—แล้วกษัตริย์ผู้มีปัญญาจึงค่อยตัดสินใจว่าจะทำสัญญาไมตรีหรือจะดำเนินความเป็นศัตรูกับฝ่ายตรงข้าม ฉะนั้นในการไตร่ตรองเช่นนี้ ผู้ปกครองพึงอาศัยคำปรึกษาของบัณฑิต
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must weigh loss and gain, security and accumulation, and the interdependence of power and enjoyment; only after such assessment should he choose peace (alliance) or conflict with an enemy, relying on wise counsel.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira on practical governance: strategic decisions about treaty or hostility should be made after careful evaluation and consultation with the wise.