Shloka 39
Daṇḍa-svarūpa-nirūpaṇa
The Nature, Forms, and Function of Daṇḍa
बालो>प्यबाल: स्थविरो रिपुर्य: सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् | कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठ:
bālo ’py abālaḥ sthaviro ripur yaḥ sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt | kālenānyas tasya mūlaṃ haret kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—ศัตรูจะเป็นเด็กหรือไม่เป็นเด็ก จะหนุ่มหรือชรา หากผู้ใดประมาทอยู่เสมอ ศัตรูก็ย่อมทำลายผู้นั้นได้ และศัตรูอีกผู้หนึ่ง เมื่อได้จังหวะกาลอันเหมาะ ก็อาจถอนรากราชาได้ทั้งต้น ฉะนั้นในหมู่กษัตริย์ ผู้รู้กาลและกระทำให้ถูกฤดูกาลแห่งการงาน ย่อมเป็นผู้ประเสริฐสุด
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Carelessness invites ruin: even a seemingly weak opponent can destroy the negligent. In kingship and conduct, mastery of kāla—right timing, circumstance, and opportunity—is a supreme virtue.
In the Shanti Parva’s instruction on rāja-dharma and practical governance, Bhishma warns the kingly listener that threats are not measured only by an enemy’s age or apparent strength; strategic timing and constant vigilance determine survival and stability.