Shloka 1
Gratitude, Discernment, and the Escalation of Power (Śvā–Dvipī–Vyāghra–Nāga–Siṃha–Śarabha Itihāsa)
षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: सज्जनोंके चरित्रके विषयमें दृष्टान्तरूपसे एक महर्षि और कुत्तेकी कथा युधिछ्िर उवाच (न सन्ति कुलजा यत्र सहाया: पार्थिवस्य तु । अकुलीनाश्न कर्तव्या न वा भरतसत्तम ||) युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ)! जहाँ राजाके पास अच्छे कुलमें उत्पन्न सहायक नहीं हैं, वहाँ वह नीच कुलके मनुष्योंको सहायक बना सकता है या नहीं? ।। भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । निदर्शनं परं लोके सज्जानाचरिते सदा,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें जानकार लोग एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, जो लोकमें सत्पुरुषोंके आचरणके सम्बन्धमें सदा उत्तम आदर्श माना जाता है
bhīṣma uvāca | atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam | nidarśanaṃ paraṃ loke sajjanācārite sadā ||
yudhiṣṭhira uvāca | na santi kulajā yatra sahāyāḥ pārthivasya tu | akulīnān kṛtavyā na vā bharatasattama ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า: “โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภรตะ! หากพระราชาไม่มีผู้ช่วยที่เกิดในตระกูลดีงาม ควรแต่งตั้งผู้มีชาติกำเนิดต่ำหรือไม่ปรากฏวงศ์เป็นผู้ช่วยได้หรือไม่ หรือไม่ควร?” ภีษมะกล่าวว่า: “ในเรื่องนี้ด้วย บัณฑิตทั้งหลายยกอุทาหรณ์เป็นตำนานโบราณ—เป็นแบบอย่างอันสูงสุดที่โลกยกย่องสำหรับความประพฤติของสัตบุรุษเสมอมา”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames a dharmic question of governance: when ideal, well-born aides are unavailable, a ruler must weigh lineage against practical competence and ethical reliability. Bhishma signals that the answer will be guided by an exemplary ancient story illustrating how the virtuous act in such dilemmas.
Yudhishthira asks Bhishma whether a king may appoint assistants of low or unknown lineage if no well-born helpers are available. Bhishma begins his reply by introducing an old itihasa (traditional story) used as a model for the conduct of good people, setting up the forthcoming illustrative tale.