Shloka 13
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
(अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मति: । अनसूयाप्यमात्सर्यमनीर्ष्पा शीलमेव च ।। एष धर्म: कुरुश्रेष्ठ कथित: परमेष्ठिना । ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातन: ।। अस्मिन् धर्मे स्थितो राजन् नरो भद्राणि पश्यति ।) राजन! कुरुश्रेष्ठ! अहिंसा, सत्य, अक्रोध, तपस्या दान, मन, और इन्द्रियोंका संयम, विशुद्ध बुद्धि, किसीके दोष न देखना, किसीसे डाह और जलन न रखना तथा उत्तम शीलस्वभावका परिचय देना--ये धर्म हैं, देवाधिदेव परमेष्ठी ब्रह्माजीने इन्हींको सनातन धर्म बताया है। जो मनुष्य इस सनातन धर्ममें स्थित है, उसे ही कल्याणका दर्शन होता है ।। श्रुतिधर्म इति होके नेत्याहुरपरे जना: । न च तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्व विधीयते,वेदमें जिसका प्रतिपादन किया गया है, वही धर्म है, यह एक श्रेणीके विद्वानोंका मत है; किंतु दूसरे लोग धर्मका यह लक्षण नहीं स्वीकार करते हैं। हम किसी भी मतपर दोषारोपण नहीं करते। इतना अवश्य है कि वेदमें सभी बातोंका विधान नहीं है
bhīṣma uvāca | ahiṃsā satyam akrodhas tapo dānaṃ damo matiḥ | anasūyāpy amātsaryam anīrṣyā śīlam eva ca || eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaḥ parameṣṭhinā | brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ || asmin dharme sthito rājan naro bhadrāṇi paśyati |
ภีษมะกล่าวว่า—โอ กุรุผู้ประเสริฐ! อหิงสา (ไม่เบียดเบียน), ความสัตย์, ความไม่โกรธ, ตบะ, ทาน, การสำรวมตน, ปัญญาอันผ่องใส, ไม่เพ่งโทษผู้อื่น, ปราศจากความอิจฉาริษยา และการประพฤติด้วยศีลอันสูงส่ง—สิ่งเหล่านี้แลคือธรรมะ. ธรรมะนี้พรหมา ผู้เป็นปรเมศฐีและเป็นเทพเหนือเทพทั้งปวง ได้ประกาศไว้ว่าเป็นสันตตธรรมอันเป็นนิรันดร์. ข้าแต่พระราชา ผู้ใดตั้งมั่นในสันตตธรรมนี้ ผู้นั้นย่อมได้เห็นสิ่งอันเป็นมงคลและเป็นประโยชน์แท้จริง. บางพวกกล่าวว่า “สิ่งที่ศรุติ (พระเวท) บัญญัติไว้เท่านั้นคือธรรมะ”; แต่อีกพวกหนึ่งไม่ยอมรับเช่นนั้น. เรามิได้ติเตียนความเห็นใด เพียงแต่พระเวทมิได้บัญญัติไว้ครบถ้วนในทุกเรื่อง.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines an eternal, universal Dharma as a set of inner and outer virtues—non-violence, truth, freedom from anger, austerity, generosity, self-restraint, clear understanding, non-fault-finding, and freedom from envy—taught by Brahmā; abiding in these leads to genuine welfare.
In the Shanti Parva instruction to King Yudhiṣṭhira after the war, Bhishma continues his discourse on righteous living, listing foundational virtues and grounding them in divine authority by attributing them to Brahmā as the eternal Dharma.