Shloka 23
मातापितृगुरुपूजा-प्रशंसा
Praise of Venerating Mother, Father, and Teacher
विद्यां श्र॒त्वा ये गुरु नाद्रियन्ते प्रत्यासन्ना मनसा कर्मणा वा | तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं नान्यस्तेभ्य: पापकृदस्ति लोके । यथैव ते गुरुभिर्भावनीया- स्तथा तेषां गुरवो<भ्यर्चनीया:,जो लोग विद्या पढ़कर गुरुका आदर नहीं करते, निकट रहकर मन, वाणी और क्रियाद्वारा गुरुकी सेवा नहीं करते, उन्हें गर्भके बालककी हत्यासे भी बढ़कर पाप लगता है। संसारमें उनसे बड़ा पापी दूसरा कोई नहीं है। जैसे गुरुओंका कर्तव्य है, शिष्यको आत्मोन्नतिके पथपर पहुँचाना, उसी तरह शिष्योंका धर्म है गुरुओंका पूजन करना
Bhīṣma uvāca | vidyāṁ śrutvā ye guruṁ nādriyante pratyāsannā manasā karmaṇā vā | teṣāṁ pāpaṁ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṁ nānyas tebhyaḥ pāpakṛd asti loke | yathaiva te gurubhir bhāvanīyās tathā teṣāṁ guravo 'bhyarcanīyāḥ |
ผู้ใดเล่าเรียนวิชาศักดิ์สิทธิ์แล้วกลับไม่เคารพครู แม้อยู่ใกล้ชิดก็ไม่ปรนนิบัติครูด้วยใจ วาจา และการกระทำ—ผู้นั้นย่อมต้องบาปเสมอด้วยการฆ่าทารกในครรภ์ ในโลกนี้ไม่มีผู้ใดเป็นคนบาปยิ่งกว่าเขา ดังที่ครูมีหน้าที่อบรมขัดเกลาและยกศิษย์ให้ถึงทางแห่งความเจริญ ฉันใด ศิษย์ก็มีธรรมหน้าที่บูชาและเทิดทูนครูฉันนั้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Learning is ethically incomplete without reverence and service to the teacher. Disrespecting the guru after receiving instruction is condemned as an extremely grave moral fault; students must honor and worship their teachers, while teachers must nurture students toward inner uplift.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma, Bhīṣma addresses Yudhiṣṭhira with moral guidance. Here he emphasizes the reciprocal duties in education: the guru’s responsibility to cultivate the student and the student’s obligation to honor and serve the guru.