Shloka 32
तस्मात् संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्,जाति और कुलमें सभी एक समान हो सकते हैं; परंतु उद्योग, बुद्धि और रूप- सम्पत्तिमें सबका एक-सा होना सम्भव नहीं है। शत्रुलोग गणराज्यके लोगोंमें भेदबुद्धि पैदा करके तथा उनमेंसे कुछ लोगोंको धन देकर भी समूचे संघमें फूट डाल देते हैं; अतः संघबद्ध रहना ही गणराज्यके नागरिकोंका महान् आश्रय है
tasmāt saṅghātam evāhur gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat | jāti-kula-samānatve 'pi na sarveṣām udyogo buddhir rūpa-sampattiś ca samā bhavati | śatravaḥ gaṇa-rājyeṣu bheda-buddhiṃ janayitvā kecid dhana-dānenāpi sarva-saṅghe bhedaṃ kurvanti | tasmāt saṅgha-baddhatā eva gaṇa-nāgarikāṇāṃ mahāśrayaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—“เพราะฉะนั้น ความเป็นปึกแผ่นของหมู่คณะเองจึงถูกประกาศว่าเป็นที่พึ่งอันยิ่งใหญ่ของคณะรัฐ แม้จะเสมอกันด้วยชาติกำเนิดและวงศ์ตระกูล แต่ย่อมเป็นไปไม่ได้ที่ทุกคนจะเสมอกันในความเพียร ปัญญา หรือความงามและความมั่งคั่ง ศัตรูทำให้เกิดความคิดแตกแยกในหมู่พลเมือง และด้วยการติดสินบนเพียงบางคนก็สามารถแยกทั้งสหภาพได้ ดังนั้น การคงไว้ซึ่งเอกภาพอย่างมั่นคงจึงเป็นหลักพึ่งสูงสุดของพลเมืองคณะรัฐ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The chief protection of a republic or clan-polity is solidarity: even if citizens share birth and lineage, natural differences in ability and resources make them vulnerable to factionalism, which enemies exploit through sowing division and bribing a few; therefore unity is the highest safeguard.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises Yudhiṣṭhira on governance and public stability, warning that hostile forces commonly fracture republics by creating internal factions and buying influence, and he urges maintaining a tightly bound confederation.