Shloka 1
Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies
Gaṇa-nīti
/ ऑपन-- माल बक। अति <-छऋज>आ सप्ताधिकशततमो< ध्याय: गणततन्त्र राज्यका वर्णन और उसकी नीति युधिछिर उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत््युपाया: फलानि च,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
yudhiṣṭhira uvāca | brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṁ śūdrāṇāṁ ca parantapa | dharma-vṛttaṁ ca vittaṁ ca vṛtty-upāyāḥ phalāni ca ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “โอ้ ปรันตปะ ท่านได้อธิบายจารีตอันตั้งมั่นในธรรมของพราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์ และศูทร พร้อมทั้งเรื่องทรัพย์ วิธีเลี้ยงชีพ และผลที่เกิดจากการประพฤติชอบแล้ว อีกทั้งท่านยังได้แสดงโดยสังเขปตามจารีตบ้านเมืองและคัมภีร์ศาสตรา ซึ่งสอดคล้องแก่ธรรม คือ ทรัพย์และพระคลังของพระราชาและวิธีสั่งสม การพิชิตศัตรู คุณและความประพฤติอันควรของอำมาตย์ ความเจริญของไพร่ฟ้าประชาราษฎร์ การใช้ยุทธนโยบายหกประการ (เช่น ไมตรีและปฏิปักษ์) ระเบียบกองทัพ การรู้เท่าทันคนพาล เครื่องหมายของสัตบุรุษ การพิจารณาผู้เสมอ ผู้ด้อย และผู้ยิ่งอย่างถูกต้อง ตลอดจนข้อชี้นำว่าพระราชาผู้กำลังรุ่งเรืองควรประพฤติอย่างไรเพื่อให้ชนชั้นกลางพอใจ และเหตุที่ต้องอุปถัมภ์ผู้弱ให้มีทางทำมาหากิน”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames rāja-dharma as comprehensive: ethical conduct across social classes, economic foundations (wealth and treasury), competent counsel, diplomacy, military discipline, and the king’s duty to protect and provide for the vulnerable—all grounded in śāstra and appropriate local custom.
Yudhiṣṭhira addresses his teacher (honorifically ‘Parantapa’) and summarizes the wide range of governance topics already explained—varna duties, livelihood, treasury, ministers, diplomacy, and social welfare—setting up a continuation or deepening of instruction on kingship and policy.