Shloka 24
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात् त्वमपि मा शुच: । किं न त्वं तैनरे: श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषै:,जो धनाढ्य नहीं हैं, वे भी जीते हैं और कोई राज्यका शासन भी करते हैं उनमेंसे कुछ तुम्हारे समान ही बुद्धि और पौरुषसे सम्पन्न हैं तथा कुछ तुमसे बढ़कर भी हो सकते हैं; परंतु वे भी तुम्हारी तरह शोक नहीं करते। अतः तुम भी शोक न करो। क्या तुम बुद्धि और पुरुषार्थमें उन मनुष्योंसे श्रेष्ठ या उनके समान नहीं हो?
na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ | kiṁ na tvaṁ tair nareḥ śreyān tulyo vā buddhi-pauruṣaiḥ ||
ผู้อื่นมิได้โศกเช่นท่าน เพราะฉะนั้นท่านก็อย่าโศกเลย ท่านมิได้เสมอหรือยิ่งกว่าเขาในปัญญาและความกล้าหาญดอกหรือ? แม้ผู้มิได้มั่งคั่งก็ยังดำรงชีวิตอยู่ และบางคนยังปกครองแว่นแคว้นได้; ในหมู่เขามีผู้เสมอด้วยท่านในดุลยพินิจและเดชะ และบางคนอาจยิ่งกว่า แต่เขามิได้จมอยู่ในความเศร้าเช่นท่าน ดังนั้นจงละความโศกเสียเถิด
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma urges restraint over grief: sorrow is not a mark of wisdom or strength. One should measure oneself by buddhi (discernment) and pauruṣa (steadfast effort) and, like capable people who continue living and ruling despite hardship, cultivate composure and proceed with duty.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs and consoles the listener (the king seeking guidance after the war). Here he rebukes excessive lamentation, pointing out that many people—some equal or superior in intellect and valor—endure life’s conditions without collapsing into grief; thus the addressee should also abandon sorrow.