Shloka 43
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
प्रदाय गूढानि वसूनि राजन् प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् | दुष्टान् स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रषु च योजयन्ति,देवराज! राजा अपने ही आदमियोंके विषयमें यह प्रचार कर देते हैं कि “ये लोग दोषसे दूषित हो गये हैं; अतः मैंने इन दुष्टोंको राज्यसे बाहर निकाल दिया है। ये दूसरे देशमें चले गये हैं। ऐसा करके उन्हें वह शत्रुओंके राज्यों और नगरोंका भेद लेनेके कार्यमें नियुक्त कर देते हैं। ऊपरसे तो वे उनकी सारी भोग-सामग्री छीन लेते हैं; परंतु गुप्तरूपसे उन्हें प्रचुर धन अर्पित करके उनके साथ कुछ अन्य आत्मीय जनोंको भी लगा देते हैं
pradāya gūḍhāni vasūni rājan pracchidya bhogān avadhāya ca svān | duṣṭān svadoṣair iti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti devarāja |
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ผู้ปกครองบางคราวย่อมลอบมอบทรัพย์สินที่ซ่อนไว้ให้ แต่ภายนอกกลับตัดทอนเครื่องเสวยสุขของผู้นั้น และทำทีประหนึ่งทอดทิ้งพวกพ้องของตนเอง แล้วประกาศว่า ‘คนเหล่านี้มัวหมองด้วยความผิดของตนเอง ฉะนั้นเราจึงขับไล่คนชั่วเหล่านี้ออกจากแว่นแคว้น—พวกเขาไปยังต่างแดนแล้ว’ จากนั้นจึงใช้เขาไปยังนครและรัฐของศัตรูเพื่อสืบข่าวและเจาะช่องให้เกิดรอยรั่วแห่งความลับ ดังนี้ ภายนอกเหมือนยึดเครื่องบำเรอสุขทั้งหมด แต่โดยลับกลับจัดสรรทุนทรัพย์อย่างอุดม และให้คนสนิทอีกบางคนร่วมสนับสนุนภารกิจนั้น”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma describes a pragmatic tool of rāja-dharma: a king may use controlled public narrative and secret patronage to deploy agents in hostile territories. The method relies on outward disavowal (to make the agents credible as ‘exiles’) while secretly funding and supporting them, prioritizing the kingdom’s security through intelligence-gathering.
In the Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma advises Yudhishthira about covert operations. The king publicly brands certain men as दोष-दूषित (fault-tainted) and expels them, confiscating their comforts, but privately gives them hidden wealth and helpers, then places them in enemy cities and kingdoms to penetrate defenses and collect information.