Shloka 17
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
बहुभिग्गुणजातैश्व ये युद्धकुशला जना: । उपन्यासो भवेत् तत्र बलानां नातिदूरत:,उस स्थानपर शत्रुओंके आक्रमणको रोकनेके लिये सुविधा होनी चाहिये। युद्धकुशल पुरुष सेनाकी छावनी डालनेके लिये खुले मैदानकी अपेक्षा अनेक गुणोंके कारण जंगलके निकटवर्ती स्थानको अधिक लाभदायक मानते हैं। उस वनके समीप ही सेनाका पड़ाव डालना चाहिये
bahubhir guṇajātaiś ca ye yuddhakuśalā janāḥ | upanyāso bhavet tatra balānāṃ nātidūrataḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—ผู้ชำนาญศึกซึ่งรู้คุณประโยชน์ของภูมิประเทศอันหลากหลาย ย่อมเห็นว่า ที่ตั้งใกล้ป่ามีประโยชน์กว่าทุ่งโล่งในการตั้งค่าย ดังนั้นค่ายทัพพึงตั้งไม่ไกลจากพงไพรนั้น เพื่อให้พร้อมและสะดวกในการสกัดการบุกของศัตรู
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that military decisions should be guided by practical advantages (guṇa) of terrain: an encampment should be placed close to supportive natural features (like a forest) to improve defense, mobility, and readiness against sudden attack.
In Bhishma’s instruction on governance and warfare in the Shanti Parva, he gives tactical counsel on where an army should establish its camp, recommending a site near a forest rather than an exposed open field, so the force can better resist enemy assaults.